Arama bittiğinde iş bitmez. Kolluk evden ya da işyerinden çıkarken çoğu zaman yanında bir telefon, bir bilgisayar, birkaç klasör ya da araç anahtarı da götürür. Aranan kişinin asıl soruları da bu noktada başlar: Bu eşyaya hangi yetkiyle el konuldu, telefonun içine kim bakabilir, ne zaman geri verilir?
Aramanın kendisi, yani kimin karar verdiği ve hangi şüphe derecesinin arandığı, adli arama ve önleme araması yazılarımızda anlatıldı. Bu yazı aramanın ardından gelen işlemleri ele alıyor: el koyma, telefon ve bilgisayar incelemesi, gece araması, avukat bürosunda arama ve el konulan eşyanın iadesi.
El Koyma Nedir, Kararı Kim Verir?
Ceza Muhakemesi Kanunu, ispat aracı olarak işe yarayacağı düşünülen ya da müsadereye konu olabilecek eşya için iki ayrı işlem öngörür. Eşyayı elinde bulunduran kişi onu rızasıyla teslim ederse eşya muhafaza altına alınır, teslim etmezse el koyma yoluna gidilir (CMK m. 123). 2020'de maddeye eklenen fıkra uyarınca her iki durumda da eşyanın kıymeti tespit edilir.
El koyma kararını kural olarak hakim verir. Gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısının, savcıya ulaşılamıyorsa kolluk amirinin yazılı emriyle de el konulabilir (CMK m. 127/1). Bu durumda süre işlemeye başlar. Hakim kararı olmadan yapılan el koyma yirmi dört saat içinde hakimin onayına sunulur, hakim de el koymadan itibaren kırk sekiz saat içinde kararını açıklar. Bu süre geçerse el koyma kendiliğinden kalkar (CMK m. 127/3).
Savcılık emriyle alınan bir eşya için hakim onayının süresinde alınıp alınmadığı ancak dosyadan anlaşılır. Onay alınmamışsa el koyma kendiliğinden kalkmış demektir ve bu, iade talebinin en güçlü dayanaklarından biri olur.
Eşyasına el konulan kişi bu konuda hakimden her zaman karar verilmesini isteyebilir (CMK m. 127/4). Olayda suçtan zarar gören biri varsa el koyma ona da bildirilir (CMK m. 127/5).
Arama Sonunda Hangi Belgeler İstenmeli?
Aramanın sonunda verilecek belgeleri CMK'nın 121. maddesi sayar ve bunların önemli bir kısmını istem şartına bağlar. Bu yüzden belgelerin açıkça istenmesi gerekir. Aranan kişiye verilecek belgeler şunlardır:
Aramanın hangi madde uyarınca ve hangi fiil nedeniyle yapıldığını gösteren belge,
El konulan veya muhafaza altına alınan eşyanın listesi,
Şüpheyi haklı kılacak bir şey bulunmadıysa bunu belirten belge.
Listeye eşyanın markası, modeli, seri numarası ve adedi yazdırılmalıdır. Kanun, belgelerde el konulan eşyanın kime ait olduğuna ilişkin görüş ve iddialara da yer verilmesini ister (CMK m. 121/2). Aylar sonra iade istendiğinde ilk bakılacak yer bu liste olur.
Telefon ve Bilgisayar İncelemesi İçin Ayrı Karar Gerekir
Bir konutta ya da işyerinde arama yapılmasına karar verilmiş olması, oradaki telefonun veya bilgisayarın içinin incelenebileceği anlamına gelmez. Dijital inceleme CMK'nın 134. maddesinde ayrıca düzenlenmiştir ve şartları aramadan ağırdır.
Arama için makul şüphe yeterlidir (CMK m. 116). Bilgisayar, telefon, program ve kayıtlarda arama yapılabilmesi ise üç şartın birlikte bulunmasına bağlıdır:
Bir suç nedeniyle yürütülen soruşturma olmalı,
Somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebepleri bulunmalı,
Başka surette delil elde etme imkanı olmamalı.
Kararı hakim verir. Gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısı da karar verebilir; bu karar yirmi dört saat içinde hakim onayına sunulur ve hakim yirmi dört saat içinde karar verir. Süre dolarsa ya da hakim onaylamazsa çıkarılan kopyalar ve çözülen metinler derhal imha edilir. Savcı kararını hakim onayına bağlayan cümleler maddeye 2018'de eklendi.
Yargıtay Bu Ayrımı Nasıl Uyguluyor?
Yargıtay 19. Ceza Dairesi, işyerinde arama yapılması için sulh ceza hakimliğinden karar alınmış bir dosyada, aynı işyerindeki bilgisayarlarda bulunan lisanssız yazılımları hukuka aykırı delil saymıştır. İşyeri araması için verilen karar bilgisayarların incelenmesini kapsamaz, bunun için CMK 134'e göre ayrı bir karar gerekir. Sanığın beraati yerine mahkumiyetine karar verilmesi bozma nedeni sayılmıştır (Yargıtay 19. CD, 11.03.2020, 2019/30045 E., 2020/2782 K.).
Daha yeni bir örnek telefonla ilgili. Yargıtay 10. Ceza Dairesi, uyuşturucu madde ticareti dosyasında hem arama kararı ya da yazılı emir olmadan yapılan işyeri aramasını hem de karar alınmadan telefonda yapılan incelemeyi değerlendirmiştir:
"5271 sayılı CMK'nın 134. maddesi uyarınca karar alınmadan sanığın cep telefonu üzerinde yapılan inceleme sonucu elde edilen bulguların hukuka aykırı delil niteliğinde olduğu ve bu şekilde elde edilen delillerin Anayasa'nın 38/6. maddesi ile 5271 sayılı CMK'nın 206/2-a., 217/2., 230/1-b. ve 289/1-i. maddeleri uyarınca yasak delil niteliğinde olup hükme esas alınamayacağı..." (Yargıtay 10. CD, 15.04.2025, 2020/10246 E., 2025/4343 K.)
Mahkumiyete yeterli başka delil olmadığından hüküm sanık lehine bozulmuştur. Uyuşturucu dosyalarında delillerin nasıl değerlendirildiğine uyuşturucu madde ticareti suçunda Yargıtay kriterleri yazımızda değindik.
Şifre, Yedek ve Kopya
Telefonun ya da bilgisayarın şifresi çözülemiyorsa, gizlenmiş verilere ulaşılamıyorsa veya işlem uzun sürecekse cihaza el konulabilir. Şifre çözülüp gerekli kopyalar alındığında cihaz gecikmeden iade edilir (CMK m. 134/2).
El koyma sırasında sistemdeki bütün verilerin yedeği alınır. Bu yedekten bir kopya çıkarılarak şüpheliye ya da vekiline verilir ve bu durum tutanağa geçirilir (CMK m. 134/3-4). Uygulamada imaj olarak bilinen bu yedeğin alındığı anda hesaplanan hash (özet) değerinin tutanağa yazdırılması, verinin sonradan değiştirilmediğini göstermenin en pratik yoludur.
Şüpheliyi şifresini söylemeye zorlayan bir hüküm kanunda yoktur. Eşyayı teslim etmeyen kişiye disiplin hapsi verilebileceğini düzenleyen CMK'nın 124/2. maddesi bile bu yaptırımın şüpheli ve sanık hakkında uygulanamayacağını açıkça söyler. Şifre verilmezse kanunun öngördüğü yol, cihaza el konulup çözümün teknik olarak yapılmasıdır.
Telefonda kayıtlı verilerin incelenmesi ile görüşmelerin dinlenmesi farklı işlemlerdir. Dinleme ve kayda alma CMK 135'e tabidir; bu konuyu iletişimin denetlenmesi yazımızda anlattık.
Gece Araması Ne Zaman Yapılabilir?
Konutta, işyerinde ve diğer kapalı yerlerde gece vakti arama yapılamaz (CMK m. 118/1). Gece vakti, güneşin batmasından bir saat sonra başlayıp doğmasından bir saat öncesine kadar süren zamandır (TCK m. 6/1-e). Saat sınırı bu yüzden mevsime göre değişir. Aralık ayında güneşin 17.00 sularında battığı bir ilde gece vakti 18.00 civarında başlamış olur.
Bu yasak üç durumda uygulanmaz (CMK m. 118/2):
Suçüstü halleri,
Gecikmesinde sakınca bulunan haller,
Yakalanmış veya gözaltına alınmışken kaçan kişinin, tutuklunun ya da hükümlünün yeniden yakalanması için yapılan aramalar.
Suçüstünün ne olduğu kanunda tanımlanmıştır. İşlenmekte olan suç, henüz işlenmiş olan fiilden hemen sonra kolluk, suçtan zarar gören veya başkaları tarafından takip edilerek yakalanan kişinin işlediği suç ve fiilin pek az önce işlendiğini gösteren eşya veya delille yakalanan kişinin işlediği suç, suçüstü sayılır (CMK m. 2/1-j).
Kanaatimizce gece yapılan bir aramada bu istisnalardan hangisine dayanıldığı karar ya da tutanakta olaya özgü biçimde gösterilmelidir. "Gecikmesinde sakınca vardır" ifadesinin somut bir olguya dayanmayan kalıp bir cümle olarak yazılması, aramanın hukuka uygunluğunu tartışmaya açar.
Avukat Bürosunda Arama
Avukat bürosu ancak mahkeme kararıyla ve kararda belirtilen olayla sınırlı olarak, Cumhuriyet savcısının denetiminde aranabilir. Aramada baro başkanı ya da onu temsil eden bir avukat hazır bulunur (CMK m. 130/1).
Hükmün iki sonucu var. Gecikmesinde sakınca bulunan hallerde bile savcı ya da kolluk amiri emriyle avukat bürosu aranamaz; maddedeki "ancak" kelimesi diğer yolları kapatır. Kararın kapsamı da dar yorumlanır, kararda gösterilen olay dışındaki dosyalar aranamaz.
Büroda el konulmak istenen bir belgenin veya eşyanın avukat ile müvekkili arasındaki meslek ilişkisine ait olduğu ileri sürülürse, bu şey ayrı bir zarfa ya da pakete konulup mühürlenir. Soruşturma evresinde sulh ceza hakiminden, kovuşturma evresinde hakim veya mahkemeden karar istenir. Meslek ilişkisine ait olduğu saptanırsa derhal avukata iade edilir ve işlem tutanakları ortadan kaldırılır. Bu kararların yirmi dört saat içinde verilmesi gerekir (CMK m. 130/2).
El Konulan Eşya Ne Zaman Geri Verilir?
El konulan eşya, soruşturma ya da kovuşturma bakımından muhafazasına gerek kalmadığında veya müsadereye tabi tutulmayacağı anlaşıldığında geri verilir. Buna Cumhuriyet savcısı, hakim veya mahkeme kendiliğinden ya da istem üzerine karar verir; istemin reddine karşı itiraz edilebilir (CMK m. 131/1).
Telefon ve bilgisayarlarda iki durumu ayırmak gerekir. Cihaz yalnızca içindeki verilere ulaşmak için alınmışsa, şifre çözülüp kopyalar alındıktan sonra gecikmeden iade edilmesi gerekir (CMK m. 134/2). Cihazın kendisi delil niteliğindeyse ya da müsadereye konu olabilecekse iade, 131. maddedeki koşullara bağlıdır. İlk durumda iade talebinin dayanağı, yedeğin alındığını gösteren tutanaktır.
Koşulları oluşmadığı halde eşyasına el konulan ya da el konulan eşyası korunmayan, amaç dışı kullanılan veya zamanında geri verilmeyen kişi, bundan doğan zararını Devletten isteyebilir (CMK m. 141/1-j). Hakkındaki arama kararı ölçüsüz biçimde uygulanan kişi için de aynı imkan vardır (CMK m. 141/1-i).
Aramada Başka Bir Suçun Delili Çıkarsa
Arama ya da el koyma sırasında, yürütülen soruşturmayla ilgisi olmayan ama başka bir suçun işlendiği şüphesini uyandıran bir delil bulunabilir. Bu delil muhafaza altına alınır ve durum derhal Cumhuriyet savcılığına bildirilir (CMK m. 138/1).
Tesadüfen bulunan delil, ancak hukuka uygun yapılmış bir arama sırasında ortaya çıkmışsa kullanılabilir. Arama ya da inceleme baştan hukuka aykırıysa o sırada bulunan delil de aynı sakatlığı taşır. Kanuna aykırı yöntemlerle elde edilen bulgular delil olarak kabul edilemez (Anayasa m. 38/6); bu deliller reddedilir ve hükme esas alınamaz (CMK m. 206/2-a, 217/2).
El koyma çoğu zaman bir yakalamanın hemen ardından gelir. Yakalanan kişinin hakları ve yakalama kararının sonuçları yakalama kararı yazımızın konusu.
Bu yazı genel bilgi vermek amacıyla hazırlanmıştır, belirli bir dosya için hukuki görüş niteliği taşımaz. Her el koyma işlemi kendi kararı ve tutanağı üzerinden değerlendirilir.