Bir spor müsabakasının çevresinde, otogar girişinde ya da toplantı ve gösteri yürüyüşünün yapıldığı yerde kolluk, hakkında hiçbir suç şüphesi bulunmayan kişilerin üstünü ve çantasını arayabilir. Buna dayanak olan işlem önleme aramasıdır ve adli aramadan hem amacı hem şartları hem de sınırları bakımından ayrılır.
Bu ayrımın pratik önemi büyüktür. Elde bir önleme araması kararı bulunması, somut bir suç şüphesi doğduktan sonra yapılan aramayı hukuka uygun hale getirmez; Yargıtay bu gerekçeyle çok sayıda mahkumiyet hükmünü bozmuştur.
Önleme Araması Nedir?
Önleme araması, suç işlenmesinin veya bir tehlikenin önlenmesi amacıyla yapılan aramadır. Dayanağı Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu'nun 9. maddesi ile Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği'dir. Amaç geçmişte işlenmiş bir suçun delilini elde etmek değil, ileride işlenmesi muhtemel bir suçu ya da bir tehlikeyi önlemektir.
Bu nedenle önleme aramasının muhatabı, suç şüphesi altında bulunan bir kişi değildir. Havalimanı girişinde X-ray cihazından geçen yolcu ya da stadyum turnikesinde kontrol edilen seyirci hakkında herhangi bir şüphe bulunması gerekmez.
Önleme Araması ile Adli Arama Arasındaki Fark
İki tedbir arasındaki ayrım dört noktada toplanır. Amaç bakımından önleme araması geleceğe, adli arama geçmişe bakar. Muhatap bakımından önleme aramasında suç şüphesi aranmaz, adli aramada aranır. Karar mercii bakımından önleme aramasında hakim kararı ya da gecikmesinde sakınca bulunan hallerde mülki amirin yazılı emri gerekir; adli aramada ise hakim kararı veya Cumhuriyet savcısının yazılı emri aranır. Zaman bakımından önleme araması gece de yapılabilirken adli aramada gece yasağı kuraldır.
Adli aramanın şartları, arama kararının içeriği ve hukuka aykırı aramanın sonuçları için adli arama yazımıza bakabilirsiniz.
Önleme Aramasının Şartı: Makul Sebep
Adli aramada makul şüphe aranırken, önleme aramasında ölçüt makul sebeptir. PVSK m. 4'te durdurma yetkisi bakımından yapılan tanım bu kavramı açıklar:
"Durdurma yetkisinin kullanılabilmesi için polisin tecrübesine ve içinde bulunulan durumdan edindiği izlenime dayanan makul bir sebebin bulunması gerekir."
Makul Sebep ile Makul Şüphe Aynı Şey midir?
Değildir. Makul sebep, adli aramadaki makul şüpheye göre daha geniş yorumlanan bir kavramdır ve somut bir suça değil, genel bir tehlike değerlendirmesine dayanır. Buna karşılık daha geniş olması, denetimden muaf olduğu anlamına gelmez. Makul sebep gösterilmeden verilen önleme araması kararı, görünüşte yasal olsa dahi hukuka uygun sayılmaz.
Önleme Araması Kararını Kim Verir?
Yönetmeliğin 20. maddesi süreci sıraya koyar. Aramaya ilişkin belirlemeler kolluk tarafından önceden yapılır; aramanın önerildiği yer ve zaman, gerekçeleriyle birlikte o yerin mülki amirine yazılı olarak bildirilir. Yetkili merci talebi uygun bulursa hakimden arama kararı ister; gecikmesinde sakınca bulunan hallerde yazılı arama emri verir.
Hakim tarafından verilen kararlara karşı mülki amir kanun yollarına başvurabilir. Usulüne uygun karar veya emir üzerine yetkili amirin kolluk memurlarına vereceği sözlü emirler derhal yerine getirilir; bu emirlerin yazılı verilmesi istenemez ve emrin yerine getirilmesinden doğabilecek sorumluluk emri verene aittir.
Karar veya Emirde Neler Bulunmalıdır?
Arama talep, emir ve kararlarında aramanın sebebi, konusu ve kapsamı, yapılacağı yer ile geçerli olacağı süre yer alır. Bu unsurların eksikliği, aramanın sınırlarının denetlenmesini imkansız hale getirir.
Kararın Süresi ve Süreklilik Yasağı
Mevzuatta önleme araması kararının süresine ilişkin sayısal bir sınır yoktur. Yargıtay Ceza Genel Kurulu bu boşluğu doldururken ölçütü makul sebebin niteliğine bağlamıştır:
"Zira önleme aramasının geçerli olacağı süre, karar verilmesine dayanak teşkil eden makul sebebin niteliğine göre değişkenlik arz edebilmektedir. (…) Her hâlükarda bu sürenin aramanın haklı kıldığı süreden fazla olmaması lazımdır."
Aynı kararda iki sınır açıkça çizilmiştir. Makul sebep bulunmadığı halde verilen uzun süreli önleme araması kararı görünürde yasal olsa bile hukuka uygun olmaz. Makul sebep yokken belli periyotlarla yenilenerek süreklilik kazanan ve genel arama izlenimi veren kararlar da hukuka aykırıdır.
Kaynak: Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 03.12.2019, 2016/427 E., 2019/688 K.
Kurul, sürenin somut olaya göre değişebileceğini örnekle açıklamıştır: iki üç hafta sürecek uluslararası bir spor organizasyonunda arama kararının geçerlilik süresi organizasyon süresi kadar olabilirken, başka olaylarda bir gün hatta saatle sınırlı kararlar verilmesi mümkündür.
Önleme Araması Nerelerde Yapılabilir?
Yönetmeliğin 19. maddesi yerleri sayar:
Toplantı ve gösteri yürüyüşlerinin yapıldığı yer ve yakın çevresi
Özel hukuk tüzel kişileri, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları veya sendikaların genel kurul toplantılarının yapıldığı yerin yakın çevresi
Halkın topluca bulunduğu veya toplanabileceği yerler
Üniversite ve diğer öğretim kurumlarının binaları ile yakın çevreleri, giriş ve çıkış yerleri (yetkililerin kolluktan yardım istemesi halinde)
Umumi veya umuma açık yerler, öğrenci yurtları ve eklentileri
Yerleşim yerlerinin giriş ve çıkışları
Her türlü toplu taşıma veya seyreden taşıt araçları
Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu kapsamındaki suçların önlenmesi amacıyla ticarethane, iş yeri ve eğlence yerleri ile eklentileri
Spor müsabakası öncesinde, sırasında ve sonrasında spor alanının çevresi ile gidiş geliş güzergahı
Dernekler Kanunu m. 20 kapsamında dernekler ve eklentileri
Konutta Önleme Araması Yapılamaz
Yönetmeliğin 19. maddesi listeyi tek cümlelik bir yasakla kapatır: konutta, yerleşim yerinde ve kamuya açık olmayan özel iş yerleri ile eklentilerinde önleme araması yapılamaz. Bu yerlerde arama yapılabilmesi somut bir suç şüphesine ve adli arama kararına bağlıdır.
Hakim Kararı Aranmayan Haller
Yönetmeliğin 25. maddesi, ayrıca karar alınmasına gerek bulunmayan durumları düzenler:
Kamu hizmetine özgülenmiş bina ve tesislere giriş çıkışın belirli kurallara bağlandığı hallerde, girenlerin üstü, eşyası veya araçlarının aranması
Sivil hava meydanları, limanlar ve sınır kapılarında; binaların, uçakların, gemilerin ve kara taşıtlarının, giren çıkan yolcuların X-ray cihazından geçirilerek gerektiğinde üstünün ve eşyasının aranması
Olağanüstü Hal Kanunu m. 11 kapsamında valinin emriyle yapılan aramalar
Kanunların muhafaza altına alınmasına olanak verdiği kişilerin üst veya eşyalarının aranması
Seçim mevzuatındaki silah taşıma yasağı kapsamında yapılan aramalar
Özel işletme, kurum ve teşebbüslerin girişlerindeki kontroller ise rızaya bağlıdır. Kontrol edilmeyi kabul etmeyen kişi o yere giremez. Bu kontroller esasen özel güvenlik görevlilerince yapılır; yerin niteliğine göre kolluk tarafından da yapılabilir.
Gece Önleme Araması Yapılabilir mi?
Yapılabilir. Adli aramada konut, iş yeri ve kapalı yerler bakımından gece yasağı kural iken, önleme aramaları, denetimler ve kontroller için böyle bir sınırlama getirilmemiştir. Ceza Genel Kurulu da önleme aramasında gece ile ilgili bir istisnaya yer verilmediğinden her zaman yapılmasının mümkün olduğunu belirtmiştir.
Arama Sırasında Suç Unsuruna Rastlanırsa
Önleme araması sırasında bir suç unsuruna rastlanması halinde durum tutanağa bağlanır. Tutanak, Yönetmeliğin 11. maddesinde sayılan hususlara göre düzenlenir; arama işlemine katılanlar ve arama sırasında hazır bulunanlar tarafından imzalanır ve bir sureti ilgiliye verilir.
Suç unsuruna rastlanmadığı hallerde, aranan kişi talep ederse kendisine arama emri veya kararının sayısı ve tarihi, aramanın yeri, saati ve tarihi ile aranan kişinin ve görevlilerin kimlik bilgilerini içeren bir belge verilir. Bu belge, sonradan yapılacak bir itiraz bakımından tek yazılı dayanak olabilir.
Burada kritik nokta şudur: önleme araması sırasında somut bir suç şüphesi doğduğu andan itibaren artık önleme aramasının sınırları içinde kalınamaz. Bu aşamadan sonra yapılacak araştırma adli arama niteliğindedir ve adli arama kararı ya da yazılı emir gerektirir. Uygulamada en sık bozma nedeni bu geçişin gözden kaçırılmasıdır; özellikle uyuşturucu dosyalarında sıkça karşılaşılır. Bu konudaki Yargıtay ölçütleri için uyuşturucu madde ticareti suçunda Yargıtay kriterleri yazımıza bakılabilir.
Dikkat Edilmesi Gerekenler
Bir önleme araması tartışmalı hale geldiğinde bakılacak noktalar sınırlıdır: kararı kim vermiş, hangi makul sebebe dayanmış, hangi yer ve hangi süre için geçerli, arama o yerin ve sürenin içinde mi kalmış, konut veya kamuya açık olmayan bir iş yeri söz konusu mu, ve en önemlisi arama sırasında somut bir suç şüphesi doğup doğmadığı.
Bu sorulardan birine verilen cevap sınırın aşıldığını gösteriyorsa, elde edilen bulgunun delil değeri tartışmaya açılır. Arama sonrası gözaltı süreci başlamışsa izlenecek yol gözaltı ve gözaltına itiraz yazımızda anlatılmıştır.
Uygulamada önleme araması çoğunlukla şehir ve giriş çıkışlarında yapılmaktadır. Örneğin Karabük ilinde, Ankara yolu üzerinde bulunan Bölge Trafik Şube Müdürlüğü önünde uzun yıllardır devam eden önleme aramasına dayalı asayiş uygulaması yapılmaktadır. Ancak bu arama kararına istinaden spesifik olarak soruşturması devam eden bir konuda arama yapılamaz. Önleme aramasına istinaden yapılacak arama, somut bir suça yönelik değil suçların önlenmesi, aranan şahısların yakalanması, genel güvenliğin tesisi amacıyla yapılabilecektir. Somut bir soruşturma kapsamında şüpheli şahsın aracında arama yapılacaksa var olan önleme araması kararına istinaden arama yapılamaz. Somut olaya ilişkin ayrıca Karabük Sulh Ceza Hakimliğinden adli arama kararı alınması gerekmektedir.
Bu yazı Av. Asude Gökçe tarafından hazırlanmıştır. Son güncelleme: 21.09.2026.
Yukarıdaki açıklamalar bilgilendirme amaçlıdır; somut bir olaya ilişkin hukuki görüş niteliği taşımaz. Her arama işlemi kendi şartları içinde değerlendirilmelidir.