Bono, ticari hayatta en sık kullanılan kambiyo senetlerinden biridir. Uygulamada çoğu zaman “senet” olarak adlandırılan bono; belirli bir bedelin, belirli bir tarihte veya görüldüğünde, kayıtsız ve şartsız olarak ödeneceğine dair yazılı bir borç vaadini içeren kıymetli evraktır. Bononun kambiyo senedi niteliği kazanabilmesi için, Türk Ticaret Kanunu’nda açıkça sayılan zorunlu unsurları taşıması gerekir.
Bu yazıda; bononun tanımı, zorunlu unsurları, unsurların eksikliği halinde doğacak hukuki sonuçlar, bononun tarafları ve bonoya dayalı kambiyo senetlerine özgü icra takibi ayrıntılı şekilde ele alınmıştır.
Bono (Emre Yazılı Senet) Nedir?
Bono; senedi düzenleyen kişinin (keşideci), senette adı yazılı olan kişiye veya onun emrine, belirli bir bedeli ödeme taahhüdünde bulunduğu kambiyo senedidir. Bono, soyut borç ikrarı niteliğindedir. Bu nedenle alacağın hangi hukuki ilişkiden doğduğu, kural olarak senedin geçerliliğini etkilemez.
Ticari ilişkilerde, borcun teminatı veya doğrudan borçlandırıcı belge olarak sıkça kullanılan bono, alacaklıya hızlı ve etkili bir takip imkani sunar.
Bononun Zorunlu Unsurları Nelerdir?
Bonoda bulunması gereken zorunlu unsurlar Türk Ticaret Kanunu’nun 776. maddesinde düzenlenmiştir. Buna göre bir senedin bono sayılabilmesi için aşağıdaki unsurları içermesi gerekir:
Senet metni içinde “bono” veya “emre yazılı senet” ibaresi
Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi
Vade
Ödeme yeri
Kime veya kimin emrine ödeme yapılacağı (lehtar)
Düzenlenme tarihi ve düzenlenme yeri
Düzenleyenin imzası
Bu unsurlardan birinin eksik olması, kural olarak senedin kambiyo senedi vasfını ortadan kaldırır.
Bono veya Emre Yazılı Senet İbaresi
Bononun metin kısmında açıkça “bono” veya “emre yazılı senet” ibaresinin yer alması zorunludur. Senet Türkçe dışında bir dilde düzenlenmişse, bu ibarelerin o dildeki karşılığının kullanılması gerekir. Bu unsur, senedin türünün tereddütsüz şekilde belirlenmesini sağlar.
Senet İçeriği ve Ödeme Vaadi
Bonoda yer alan bedel kesin, belirli ve şartsız olmalıdır. Bedel hem rakamla hem de yazı ile gösterilmelidir. Rakam ile yazı arasında farklılık bulunması halinde yazı ile belirtilen bedel esas alınır. Senette birden fazla bedel yer alıyorsa, en düşük bedel geçerli kabul edilir.
Bono bedelinin Türk Lirası cinsinden olması zorunlu değildir. Yabancı para üzerinden düzenlenen bonolar da hukuken geçerlidir. Ancak ödeme vaadinin herhangi bir koşula bağlanması, senedin kambiyo senedi olma niteliğini ortadan kaldırır.
Bononun Tarafları
Bonoda iki temel taraf bulunmaktadır:
Keşideci
Bonoyu düzenleyen ve imzalayan kişidir. Asıl borçlu sıfatını taşır. Gerçek veya tüzel kişi olabilir.
Lehtar
Bononun lehine düzenlendiği ve senetten doğan alacak hakkının sahibi olan kişidir. Lehtar, senedi ciro yoluyla üçüncü kişilere devredebilir.
Senedin Düzenlenme Tarihi
Düzenlenme tarihi; gün, ay ve yıl olarak açıkça senet üzerinde yer almalıdır. Düzenlenme tarihi bulunmayan bir senet bono sayılmaz. Bu tarih; vade hesabı, zamanaşımı ve yetkili icra dairesinin belirlenmesi açısından önemlidir.
Düzenleyenin İmzası
Bononun geçerli olabilmesi için keşidecinin el yazısı ile atılmış imzasının senette bulunması zorunludur. İmza, borç altına girildiğini gösteren asli unsurdur. İmzasız bir belge bono niteliği taşımaz.
Zorunlu Unsurların Bulunmaması Halinde Hukuki Sonuçlar
Türk Ticaret Kanunu’nun 777. maddesinde, zorunlu unsurların eksikliği halinde uygulanacak hükümler düzenlenmiştir. Buna göre:
Zorunlu unsurlardan birini içermeyen senet, kural olarak bono sayılmaz
Vade gösterilmemişse, bono görüldüğünde ödenir
Ödeme yeri belirtilmemişse, düzenlenme yeri ödeme yeri sayılır
Düzenlenme yeri yazılı değilse, keşidecinin adının yanında yazılı yer düzenlenme yeri kabul edilir
Vade, ödeme yeri ve düzenlenme yeri; kanunun tamamlayıcı hükümleri sayesinde eksiklik halinde senedin geçerliliğini her zaman ortadan kaldırmaz. Bu unsurlar uygulamada alternatif zorunlu unsurlar olarak kabul edilmektedir.
Bonoya Dayalı Kambiyo Senetlerine Özgü İcra Takibi
Bono, kambiyo senedi niteliği taşıdığı için kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile icra takibine konu edilebilir. Bu takip yolu, ilamsız icra yolları arasında yer almakta olup alacaklıya hızlı tahsil imkani tanır.
Bonoya dayalı kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla icra takibinin başlatılabilmesi için, icra takibinin yapılabilmesi için gerekli şartların sağlanmış olması gerekir.
Bonoya dayalı icra takibi başlatmak isteyen alacaklı;
Takip talebini, genel haciz yolundaki usule uygun şekilde düzenler
Bono aslını icra dosyasına ekler
Yetkili icra dairesine başvurur
İcra dairesi, senedin şekli şartlarını inceleyerek borçluya ödeme emri gönderir. Borçlu, yasal süre içinde borca, imzaya veya yetkiye itiraz etmezse takip kesinleşir ve haciz aşamasına geçilir.
Sonuç
Bono, şekli şartlara sıkı sıkıya bağlı bir kambiyo senedidir. Zorunlu unsurların eksiksiz şekilde yer alması, hem senedin geçerliliği hem de bonoya dayalı icra takibinin sorunsuz yürütülmesi açısından büyük önem taşır. Uygulamada sıkça karşılaşılan şekil hataları, ciddi hak kayıplarına yol açabilmektedir. Bu nedenle bono düzenlenmesi ve takibe konulması sürecinde hukuki destek alınması önem arz eder.