Ücret, işçinin emeğinin karşılığı olup, çalışma hayatının en temel unsurlarından biridir. İşçi, geçimini sağlamak ve hayatını sürdürebilmek için emeğini ortaya koyarken; işveren de bu emeğin karşılığı olan ücreti zamanında ve eksiksiz ödemekle yükümlüdür. Bu yükümlülük, yalnızca sözleşmesel değil, aynı zamanda anayasal ve yasal bir zorunluluktur.
Uygulamada ise maaşın geç ödenmesi, düzensiz yatırılması, eksik ödenmesi ya da hiç ödenmemesi gibi durumlar sıkça yaşanmaktadır. Bu hallerde işçilerin hangi haklara sahip olduğu, iş sözleşmesini feshedip edemeyeceği ve tazminat alıp alamayacağı konuları çoğu zaman tereddüt yaratmaktadır.
Bu yazıda; maaşın geç veya düzensiz ödenmesi ile hiç ödenmemesi hallerinde işçinin hakları, Yargıtay uygulaması ışığında ayrıntılı olarak ele alınacaktır.
Ücret Kavramı ve Hukuki Dayanağı
İşçi ile işveren arasındaki iş ilişkisinde, işçi iş görme borcunu, işveren ise ücret ödeme borcunu üstlenir. Ücret, iş sözleşmesinin asli unsurudur.
Anayasa’nın 18. maddesinde yer alan “Hiç kimse zorla çalıştırılamaz. Angarya yasaktır.” hükmü ile ücret ödenmeksizin çalıştırma açıkça yasaklanmıştır. Bu düzenleme, ücret hakkına anayasal güvence sağlamaktadır.
4857 sayılı İş Kanunu’nda ücret; para veya para ile ölçülebilen menfaatler olarak tanımlanmış olup, işverenin bu ücreti zamanında, tam ve düzenli şekilde ödeme yükümlülüğü bulunmaktadır.
Maaşın Geç ve Düzensiz Ödenmesi Nedir?
Maaşın geç veya düzensiz ödenmesi; iş sözleşmesinde veya işyeri uygulamasında belirlenen ödeme gününe rağmen ücretin işçiye ödenmemesi ya da sürekli gecikmeli şekilde yatırılmasıdır.
Sözleşmede açık bir ödeme günü yer almasa dahi, işyerinde yerleşmiş bir ödeme günü varsa ve bu günlere uyulmuyorsa, ücretin geç ve düzensiz ödendiği kabul edilir.
Maaş Geç Ödenirse İşçi Çalışmaktan Kaçınabilir mi?
İş Kanunu'nun 34. maddesine göre işçi, bazı şartların varlığı halinde iş görme ediminden kaçınma hakkına sahiptir.
Madde 34 - Ücreti ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir bir neden dışında ödenmeyen işçi, iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir. Bu nedenle kişisel kararlarına dayanarak iş görme borcunu yerine getirmemeleri sayısal olarak toplu bir nitelik kazansa dahi grev olarak nitelendirilemez. Gününde ödenmeyen ücretler için mevduata uygulanan en yüksek faiz oranı uygulanır.
Bu işçilerin bu nedenle iş akitleri çalışmadıkları için feshedilemez ve yerine yeni işçi alınamaz, bu işler başkalarına yaptırılamaz.
Bunun için:
Ücretin ödeme gününden itibaren en az 20 gün geçmiş olması
Gecikmenin mücbir bir nedene dayanmaması gerekmektedir.
Bu şartlar oluştuğunda işçi çalışmaktan kaçınabilir ve bu nedenle iş sözleşmesi feshedilemez. Ayrıca bu durum grev olarak da nitelendirilemez.
Maaşın Geç Ödenmesi Haklı Fesih Sebebi midir?
İşçinin ücretinin geç veya düzensiz ödenmesi, İş Kanunu m. 24/II-e kapsamında haklı fesih sebebidir. Bu fesih için 20 gün şartı aranmaz.
İşçi, ücretinin sürekli geç ödendiğini ileri sürerek iş sözleşmesini derhal feshedebilir. Bu feshin mahkemece haklı kabul edilmesi halinde, işçi kıdem tazminatına hak kazanır.
Yargıtay uygulamasında, ücretteki gecikmenin süreklilik arz etmesi önemlidir. Ancak bazı kararlarda birkaç günlük gecikmeler dahi, işçinin ekonomik durumunu etkilediği gerekçesiyle haklı fesih sayılmıştır.
22. Hukuk Dairesi 2012/28639 E. , 2013/4917 K.
Dosya içeriğine göre ve özellikle davacının ücretini aldığı bankadaki hesap hareketlerinin incelenmesinde; ücretin 1 ya da 1,5 ay gecikmeli ödendiği, düzensiz ve kısım kısım ödemeler bulunduğu anlaşılmaktadır. Ücretin geç ve düzensiz ödenmesi işçiye haklı sebeple fesih hakkı verdiğinden, bu maddi olgunun mahkemece değerlendirilmesi gerekmektedir
Maaşın Eksik Ödenmesi veya Hiç Ödenmemesi
Maaşın eksik ödenmesi ya da hiç ödenmemesi, iş hukukunda daha ağır bir ihlal olarak kabul edilir.
Bu durumda işçi:
İş sözleşmesini haklı nedenle derhal feshedebilir
Ödenmeyen maaş alacaklarını dava yoluyla talep edebilir
Eksik veya hiç ödenmeyen maaş, sadece fesih hakkı değil, aynı zamanda ücret alacağı davası açma hakkı da doğurur.
22. Hukuk Dairesi 2016/18255 E. , 2019/17697 K.
Ücreti ödenmeyen işçinin, bu ücretini işverenden dava ya da icra takibi gibi yasal yollardan talep etmesi mümkün olduğu gibi, ücreti ödeninceye kadar iş görme edimini yerine getirmekten kaçınması da mümkün olmakla birlikte, bu bakımdan işverenle çekişme içine girmek isteyen işçinin haklı nedene dayanarak iş sözleşmesini feshetme hakkı da bulunmaktadır ... Ücretin ödendiğinin ispatı işverene aittir ... para borcu olan ücretin ödendiğinin tanıkla ispatı mümkün değildir
İşçinin maaşının eksik veya hiç ödenmemesi halinde, yalnızca ana ücret değil; fazla çalışma, hafta tatili ve benzeri işçilik alacakları da gündeme gelebilmektedir. Bu tür alacakların dava yoluyla talep edilmesi halinde fazla mesai alacağına hangi faiz türünün uygulanacağı ve faizin hangi tarihten itibaren işleyeceği de önem arz etmektedir. Bu konuda ayrıntılı açıklamalara fazla mesai alacağında uygulanacak faiz başlıklı yazımızda yer verilmiştir.
Maaşın eksik ödenmesi veya hiç ödenmemesi, İş Kanunu kapsamında işçiye haklı nedenle fesih hakkı tanımaktadır. Bu nedenle iş sözleşmesini fesheden işçi, gerekli şartların bulunması halinde kıdem tazminatına hak kazanır. Hak kazanılacak kıdem tazminatının yaklaşık tutarının belirlenmesi açısından, kıdem tazminatı hesaplama aracına ilgili sayfamız üzerinden ulaşılabilir.
Ücret Alacağının İspatı ve Yargıtay Uygulaması
Ücretin ödendiğini ispat yükü işverene aittir. İşveren bu ispatı;
Banka dekontu
İmzalı ücret bordrosu
Makbuz veya yazılı belge
ile yapmak zorundadır. Tanık anlatımları tek başına yeterli kabul edilmez.
7. Hukuk Dairesi 2013/13173 E. , 2014/514 K.
Ücretin ödendiğinin ispatı işverene aittir. Bu konuda işçinin imzasını taşıyan bir ödeme belgesi yeterli ise de, para borcu olan ücretin ödendiğinin tanıkla ispatı mümkün değildir.
Yargıtay kararlarında da ücretin ödendiğini ispat yükü işverene ait olup, ücret gibi para borçlarında ödemenin tanıkla ispatı kural olarak mümkün değildir.
Maaş Alacaklarında Zamanaşımı
Ücret alacakları, 5 yıllık zamanaşımına tabidir. Bu süre içinde dava açılmadığı takdirde, alacak dava edilebilirlik niteliğini kaybeder.
4857 sayılı İş Kanunu
Madde 32- Ücret en geç ayda bir ödenir. İş sözleşmeleri veya toplu iş sözleşmeleri ile ödeme süresi bir haftaya kadar indirilebilir.
İş sözleşmelerinin sona ermesinde, işçinin ücreti ile sözleşme ve Kanundan doğan para ile ölçülmesi mümkün menfaatlerinin tam olarak ödenmesi zorunludur.
Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır.
Bu nedenle maaşın ödenmemesi veya eksik ödenmesi halinde işçilerin, hukuki yollara başvururken zamanaşımı süresini dikkat etmesi gerekmektedir.
9. Hukuk Dairesi 2022/5952 E. , 2022/6930 K.
İş Kanunu’nun 32. maddesinin 6. fıkrasına göre iş sözleşmelerinin sona ermesinde, işçinin ücreti ile sözleşme ve Kanundan doğan para ile ölçülmesi mümkün menfaatlerinin tam olarak ödenmesi zorunludur Aynı maddenin sekizinci fıkrasına göre ise, ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır.
Sonuç
Maaşın geç, düzensiz, eksik ya da hiç ödenmemesi, işçi açısından ciddi hak kayıplarına yol açabilecek bir durumdur. İş hukuku, ücret hakkını güçlü biçimde korumakta; işçiye fesih, alacak ve tazminat imkanları tanımaktadır. Ancak bu hakların doğru zamanda ve doğru şekilde kullanılması büyük önem taşır.
Ücret alacakları, haklı nedenle fesih ve işçi haklarına ilişkin diğer hukuki konular hakkında daha ayrıntılı bilgi edinmek isteyenler, web sitemizde yer alan iş hukuku makalelerini inceleyebilirler.