Kadınların çalışma hayatında eşit haklara sahip olması ve ayrımcılığa maruz kalmaması, yalnızca bireysel adaletin değil, toplumsal gelişimin ve ekonomik refahın da temel koşullarından biridir. Bu kapsamda 8 Mart Dünya Kadınlar Günü, kadın işçi haklarının hukuki boyutuyla yeniden hatırlanması gereken önemli bir tarihtir.
Bu yazıda; iş hukukunda kadın işçilere tanınan haklar, hamilelik ve doğum sürecine ilişkin özel düzenlemeler, ayrımcılık yasağı ve Yargıtay uygulaması çerçevesinde kadın işçilerin sahip olduğu hukuki güvenceler ele alınmaktadır.
İş Hukukunda Kadın İşçinin Eşitlik Hakkı
4857 sayılı İş Kanunu’nun 5. maddesi uyarınca işveren, bir işçiye;
İş sözleşmesinin yapılmasında
Sözleşme şartlarının belirlenmesinde
Çalışma koşullarının uygulanmasında
İş sözleşmesinin sona erdirilmesinde
cinsiyet veya gebelik sebebiyle doğrudan ya da dolaylı farklı işlem yapamaz.
Bu düzenleme, kadın işçiler bakımından eşit davranma ilkesinin temelini oluşturmaktadır.
Avrupa Birliği Adalet Divanı kararlarında da; hamilelik sebebiyle işe alınmamanın doğrudan ayrımcılık teşkil ettiği kabul edilmektedir. Türk hukukunda da iş görüşmesi sırasında kadın adaya hamilelik sorusu sorulması ve bu nedenle işe alınmama hali, cinsiyet ayrımcılığı kapsamında değerlendirilmektedir. Kadın aday, hamile olduğunu açıklamak zorunda olmadığı gibi, sorulsa dahi cevap verme yükümlülüğü altında değildir.
Kadın İşçiler Açısından İş Hukukundaki İstisnai Haller
Kadın işçilerin biyolojik yapısı ve sağlığı göz önünde bulundurularak, bazı işlerde çalışmaları kanun koyucu tarafından sınırlandırılmıştır. Bu sınırlamalar ayrımcılık değil, koruyucu hüküm niteliğindedir.
Yer Altı ve Su Altı İşleri
İş Kanunu’nun 72. maddesi uyarınca kadın işçiler;
Maden ocaklarında
Tünel inşaatlarında
Kanalizasyon ve kablo döşeme gibi yer altı veya su altı işlerinde
çalıştırılamaz.
Hamile Kadın İşçinin Hakları ve İşverenin Yükümlülükleri
İşveren Hamilelik Sorusu Sorabilir mi?
İş Kanunu’nun 5/3. maddesi uyarınca; işin niteliği gereği hamile olmamanın zorunlu olduğu haller ayrımcılık yasağı dışında tutulmuştur. Ancak bu durum son derece sınırlı ve istisnaidir. Örneğin; belirli spor dalları veya mankenlik gibi işlerde, işin doğası gereği bu tür soruların sorulması mümkün görülebilir.
Bunun dışında genel kural; işverenin hamilelik sorusu soramayacağı ve bu bilgiyi talep edemeyeceğidir.
Hamile Kadın İşçinin Hafif İşlerde Çalıştırılması
Hekim raporu bulunması halinde, işveren hamile kadın işçiyi sağlığına uygun daha hafif işlerde çalıştırabilir. Ancak bu durumda;
Ücrette herhangi bir indirim yapılamaz
Eşit değerde iş için eşit ücret ilkesi korunur
Hamilelik sebebiyle ücret düşürülmesi hukuka aykırıdır.
Doğum Öncesi ve Sonrası Çalıştırma Yasağı
Kadın işçi;
Doğumdan önce 8 hafta
Doğumdan sonra 8 hafta
olmak üzere toplam 16 hafta çalıştırılamaz. Çoğul gebelik halinde doğum öncesi süreye 2 hafta eklenir. Erken doğum halinde kullanılamayan süreler doğum sonrasına aktarılır.
Kadın İşçinin Haklı Nedenle Fesih Hakkı
Kadın işçiler, genel haklı fesih nedenlerinin yanında, kadın olmalarından kaynaklanan özel sebeplerle de iş sözleşmesini haklı nedenle sona erdirebilir.
Genel Haklı Fesih Nedenleri
İş Kanunu’nun 24. maddesi uyarınca işçi;
Sağlık sebepleri
Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı davranışlar
Zorlayıcı sebepler
nedeniyle bildirim süresini beklemeden fesih hakkı kullanabilir.
Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı haller arasında; cinsel tacize karşı önlem alınmaması, ücretin ödenmemesi veya çalışma koşullarının uygulanmaması da yer almaktadır.
Yukarıda sayılan haklı sebeplerle istifa eden işçi, şartları oluşması halinde kıdem tazminatı alabilir.
Kadın İşçiler İçin Özel Fesih ve İzin Hakları
Evlilik Nedeniyle Fesih
Kadın işçi, evlendiği tarihten itibaren 1 yıl içinde kendi isteğiyle iş sözleşmesini sona erdirebilir. Bu durumda kıdem tazminatına hak kazanır.
Muayene İzni
Hamilelik boyunca periyodik kontroller için kadın işçiye ücretli izin verilmesi zorunludur. Bu izinler nedeniyle ücretten kesinti yapılamaz.
Süt İzni
Kadın işçiye, 1 yaşından küçük çocuğunu emzirebilmesi için günde toplam 1,5 saat süt izni verilir. Süt izni çalışma süresinden sayılır ve işveren tarafından kullandırılmak zorundadır.
Kadın İşçi Haklarına İlişkin Yargıtay Kararı
Kadın işçinin evlilik nedeniyle fesih hakkına ilişkin olarak Yargıtay 7. Hukuk Dairesi’nin 2015/18326 E., 2015/21063 K. sayılı kararında;
“Evlilik de ailevi sebepler arasında yer aldığından, yasal süre içinde yapılan fesih halinde kıdem tazminatına hak kazanılacağı”
açıkça kabul edilmiştir.
Bu karar, uygulamada evlilik nedeniyle fesih hakkının ispatında kadın işçiler lehine önemli bir emsal teşkil etmektedir.
Kadın işçinin haklı fesih halinde talep edebileceği kıdem tazminatı hakkında detaylı bilgi için Kıdem ve İhbar Tazminatı Alma Şartları başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz.
Sonuç
Kadın işçilerin hakları; eşitlik, sağlık, annelik ve insan onuru temelinde koruma altına alınmıştır. İşverenlerin bu kurallara aykırı uygulamaları; tazminat, idari para cezası ve iş hukuku yaptırımlarıyla karşılaşmalarına neden olabilir.
8 Mart Dünya Kadınlar Günü vesilesiyle, kadın işçilerin çalışma hayatındaki haklarını bilmesi ve bu hakların etkin şekilde kullanılması, hukuki güvencenin en önemli parçasıdır.